Dożynki i pieśni żniwne - obrzęd dziękczynienia za plony
Dożynki i pieśni żniwne to temat, który pozwala zrozumieć, jak dawniej kończono pracę na polu i za co dziękowano. W tym artykule opisujemy obrzędy żniwne, wieniec dożynkowy oraz to, co z tych zwyczajów zostało dzisiaj. Czym właściwie były dożynki i skąd wzięła się ta nazwa? Odpowiedź zaczyna się od symbolu, który ją wyznaczył.
Czym są dożynki i skąd wzięła się ich nazwa?
Dożynki to najczęstsza nazwa święta zakończenia żniw. W różnych regionach używano jednak także nazw wyżynki, obrzynki, okrężne oraz wieniec. Ta ostatnia pokazuje, jak ważny był ten symbol, bo właśnie od wieńca wywodzi się nazwa dożynek.
Tradycja dziękczynienia za zbiory sięga czasów przedchrześcijańskich i jest zakorzeniona w słowiańskim kalendarzu obrzędowym. Z biegiem lat dożynki zmieniały charakter, ponieważ bywały świętem religijnym, świeckim, a także państwowym.
Wieniec dożynkowy - symbol żniw
Zwyczaj wicia wieńców z ostatnich kłosów jest wzmiankowany w źródłach z XVI wieku: rolnicy ścinali ostatnią kiść zboża i wiązali z niej wianuszek, który oznaczał koniec żniw. Wieniec wykonuje się przede wszystkim ze zbóż i ozdabia kwiatami, owocami, ziołami oraz wstążkami. Symbolizuje urodzaj i ciągłość pracy na roli.
Według etnografów tradycyjny wieniec dożynkowy miał kształt korony o czterech, sześciu lub ośmiu ramionach. Ten wieniec dożynkowy nie był tylko ozdobą. Dawniej przechowywano go w stodole do kolejnego siewu, a wykruszone z niego ziarna dosypywano do ziarna siewnego, by zapewnić urodzaj.
Taki zwyczaj pokazuje, że wieniec dożynkowy łączył dwa sezony pracy na roli. Był podziękowaniem za minione plony i zarazem zabezpieczeniem na przyszłość. W takim ujęciu każdy z obrzędów żniwnych miał swoje miejsce w rolniczym roku, a wieniec był jego najważniejszym znakiem.
Jak wyglądały obrzędy żniwne i pieśni żniwne?
Po zakończeniu żniw przechodził orszak z wieńcem na czele. Wieniec poświęcano w kościele, a pochód śpiewał pieśni w drodze do dworu lub domu gospodarza. Słowa tych pieśni nie są tu przytaczane, bo ważny jest sam przebieg obrzędu.
Kulminacją było przekazanie wieńca gospodarzowi. Gospodarz w podziękowaniu zapraszał uczestników na wspólną ucztę, która kończyła obrzędy żniwne i zamykała cały sezon prac polowych. Ta uczta pokazuje, że dożynki były nie tylko obrzędem, ale też wspólnym świętowaniem tych, którzy razem pracowali.
Dożynki i pieśni żniwne dzisiaj
Do największych uroczystości należą Dożynki Prezydenckie w Spale. Po raz pierwszy odbyły się w 1927 roku z inicjatywy Ignacego Mościckiego. Dziś obejmują uroczystą mszę, ceremonię wręczenia chleba parze prezydenckiej przez starostów dożynkowych oraz ogólnopolski konkurs na najpiękniejszy wieniec. W PRL dożynki miały natomiast charakter państwowy i bywały organizowane centralnie.
Współczesne dożynki łączą mszę dziękczynną, dzielenie się chlebem i korowód z koncertami, wystawami sprzętu rolniczego i promocją regionalnej żywności. Organizuje się je na różnych poziomach, jako święta gminne, powiatowe i wojewódzkie. Każde z nich ma swój własny charakter, choć wszystkie nawiązują do dawnego dziękczynienia za chleb.
Badacze zauważają jednak zanik dawnego folkloru żniwnego, w tym pieśni żniwnych. Zmechanizowane prace na dużych polach wyparły dawne zwyczaje, a to oznacza, że dożynki i pieśni żniwne warto poznawać jako dokument tego, jak dawniej rozumiano wdzięczność. Warto sprawdzić, jak te obchody wyglądają w najbliższej gminie.