Polska piosenka ludowa - melodie, kapele i tańce
Wśród osób, które zapisywały polską piosenkę ludową, szczególne miejsce zajmuje Oskar Kolberg, autor 33 tomów serii Lud, wydanych w latach 1857 do 1890. Melodie ludowe nie powstawały jednak na papierze. Żyły w wiejskich kapelach, przy tańcu i przy codziennych okazjach, a zapis nutowy był dopiero próbą ich utrwalenia. W tym artykule sprawdzamy, jak brzmiała dawna kapela, jakie tańce grano do jej muzyki i na czym polegała praca etnografa.
Jak brzmiała kapela grająca polską piosenkę ludową?
W dawnej kapeli ludowej melodię prowadziły zwykle skrzypce. Towarzyszyły im basy, czyli niski instrument smyczkowy, który pełnił funkcję perkusyjną. Grał prosty, regularny wzór. Jest to ważna wskazówka, że kapela miała jasno rozdzielone zadania, a melodie ludowe opierały się na stałym rytmie basów i prowadzącej je melodii skrzypiec.
Skład kapeli zależał od regionu. Znane są instrumenty dudowe, takie jak kozioł i gajdy, a także dudy wielkopolskie, żywieckie i podhalańskie. Dlatego piosenka z jednego regionu mogła brzmieć inaczej niż ta z drugiego. Współczesne kapele na Kujawach często grają na klarnecie, akordeonie i flecie. Ten skład pokazuje, że kapela zmienia swoje instrumenty, choć nadal opiera się na lokalnym repertuarze.
Tańce, do których grały kapele
Wśród tańców narodowych wymienia się polonez, krakowiak, kujawiak, oberek i mazur. Każdy z nich ma własny charakter, a różnice najlepiej słychać w tempie i metrum. To właśnie do takich tańców grały kapele, a melodie ludowe były dla tancerzy punktem odniesienia.
Oberek to szybki taniec w metrum trzy ósme. Wyróżnia go żywe tempo oraz charakterystyczny wstęp rytmiczny. Kujawiak pochodzi z Kujaw i jest wolniejszy, a przy tym bardziej melancholijny. Jego melodia bywa wykonywana rubato, czyli z lekką swobodą w tempie. Zestawienie tych dwóch tańców dobrze pokazuje rozpiętość nastrojów w muzyce ludowej.
Mazur pochodzi z Mazowsza, a na Zachodzie jest znany jako mazurka. Jest to więc taniec, który ma dwie nazwy, zależnie od tego, gdzie się o nim mówi.
Oskar Kolberg - zapis melodii ludowych
Oskar Kolberg, etnograf i folklorysta, urodził się 22 lutego 1814 roku w Przysusze. Zmarł 3 czerwca 1890 roku w Krakowie. W jego pracy melodie ludowe zajmowały szczególne miejsce, co widać w kolejnych wydawnictwach. Dzięki jego zapisom polska piosenka ludowa jest dziś dostępna nie tylko w pamięci wykonawców, lecz także w druku.
Wcześniejsza seria z lat 1842 do 1847 zawierała melodie z towarzyszeniem fortepianu. Zbiór Pieśni ludu polskiego z 1857 roku poszedł w innym kierunku, ponieważ to melodie były w nim głównym przedmiotem. Ta różnica jest istotna dla każdego, kto sięga po zapisy Kolberga, bo pozwala odróżnić zapis samej melodii od zapisu z akompaniamentem.
Od czego zacząć poznawanie tradycji?
Pierwszym krokiem jest wybór jednego regionu. Dzięki temu łatwiej porównać, jak działa kapela, jakie instrumenty są z nią związane i jakie tańce grano na tym terenie. Repertuar z wybranego regionu stanie się wtedy konkretnym tematem, a nie ogólnym hasłem.
Drugim krokiem jest lektura zapisów Kolberga, najlepiej w towarzystwie nagrań, które pozwalają usłyszeć to, czego nie widać w nutach. Trzecim krokiem jest ćwiczenie słuchu na dwóch tańcach. Wystarczy puścić po jednym nagraniu kujawiaka i oberka, a potem porównać tempo, poczucie pulsu oraz to, czy wykonawca pozwala melodii oddychać swobodniej, czy gra ją równo i dynamicznie.
Nasz serwis jest niezależnym źródłem informacji, a nie stroną festiwalu ani organizatora, dlatego nie podajemy programów, terminów ani biletów. Zapraszamy do lektury kolejnych tekstów o polskiej piosence ludowej, melodiach ludowych i tradycji kapel.